YAĞCIBEDIR HALILARI
Ayvacık, Bergama, Sındırgı ve Dikili yöresinde yaşayan Türkmenler tarafından dokunmaktadır. En önemli özellikleri çözgü ve atkılarının yün olmasıdır. Yağcıbedir halıları Gördes düğümü ile dokunmaktadır. Kullanılan renkler; koyu kırmızı, kırmızı, koyu mavi ve beyaz renklerdir.
Bu halılarda, eskiden tamamen kök boya kullanılmakta idi. Şimdi ise kısmen kök boya kullanılmaktadır. Yağcıbedir yörükleri tarafından dokunan bu halılar, Dikili yöresinde desen özelliğinden dolay: Yağcıbedir deseni veya halısı denmektedir. Bergama Yuntdağı yöresinde dokunan halılara, Yörükler kendi isimlerini vermişlerdir. Bu yörede dokunan halılar diğer halı desenlerinden farklıdır. Fakat renkler aynıdır. Bu yörede umumiyetle gayet ince ve zarif küçük halılar yapılmaktaydı. Şimdi ise bu özellikler kalmamıştır.
Batı Anadolu’nun en güzel yaylalarının yer aldığı Balıkesir’in Sındırgı yöresinde, geleneksel kirkitli dokumalarımızın özgün örnekleri üretilmektedir.
Yörede halıcılık birkaç köyde sürmektedir. Karakaya, Eşmedere, Eğridere, Çakıllı, Alakır, Gölcük, Kayalıdere, Yaylabayır ve Söğütçük bunların bir kısmıdır. Halı dışında heybe, çuval, önlük, çarpana, cicim, zili ve kilim de dokunmakla birlikte bunları daha çok günlük yaşamlarındaki gereksinimlerinde kullanmaktadırlar. Dokumalarında sadelik ön plandadır, kompozisyon ve renk yapısı bu sebeple eşsizdir. Dünya sanat literatüründe yerini almış ve her zaman aranan bir ekoldür.
Dokuyucular halılarını, köylerine gelen alıcılara ya da haftanın bir günü Sındırgı merkezinde kurulan pazarda satarlar. Ulaşım zorlukları nedeniyle yüzyıllar boyu dış dünyaya kapalı denebilecek bir şekilde yaşayan, ihtiyaçlarını kendi imkanlarıyla karşılamaya çalışan yöre insanları, yazın yaylalara çıkıp kışın köylerine inen, dokumalarını genellikle çeyizlik ve temel gereksinimleri için üreten ve bu sebeple özgün motif, kompozisyon, boyamada doğal maddeler, el eğirmesi iplik ve dokuma karakterlerini 20. yüzyıl başlarına kadar korumuşlardır. Ancak bu tarihten sonra, yabancı şirketlerin daha fazla kâr elde etmek ve Avrupa’da sanayileşmeyle doğan belirli alım gücüne ulaşmış geniş halk topluluklarının bir şark halısına sahip olma özentilerine cevap vermek, aynı zamanda da bir kültür seviyesi ve sanat bilinci düşük kişilerin beklentilerine uygun üretimi gerçekleştirmek amacıyla; sentetik boya, fabrikasyon iplik ve düğüm sıklığı düşürülmüş dokumayla beraber halı sanatımıza getirdikleri yozlaşma, bizim dokuyucu ve tüccarımız tarafından da çoğunlukla benimsendiği için; günümüzde eskiye oranla düşük nitelikli dokumaların çoğunluğu oluşturduğu gözlenmektedir.
Ancak son yıllarda kaliteli üretim ve iyi fiyat anlayışının bu sanat dalı çevresinde yeniden hakim olma yolunda önemli adımlar attığı da görülmektedir.
Halıların boyutlarında piyasa talepleri doğrultusunda gelişmeler olmuştur. En çok üretilen boyut seccade (115x200) cm’dir. Ayrıca namazlık (70x125), yastık (60x100), yolluk (70x240) – (80x300) ve taban (200x300) cem yaklaşık ölçülerindedir. Yolluk ve taban boyutundaki halı tipleri yakın yıllarda talep gereği üretilmeye başlanmıştır.
Kompozisyonlar, bilinen özelliklerini büyük ölçüde koruyorsa da ellerinde eski örneklerin kalmamış olması nedeniyle sınırlı bir uygulamaya doğru gidiş vardır.
Mihrapları ana zeminden ayıran, genellikle beyaz, mihrabı oluşturan kısımları basamaklı ince bir banttır. Mihrap nişi içerisinde çeşitli bitkisel ve bazen üsluplaşmış hayvansal motifler yer alır. Altıgen zemin içinde genellikle düşey simetri yoktur. Bazen hayat ağacı şeklinde dizayn edilmiş hayvansal, çiçeksel formlarla yıldızlar çok görülür. Bordür genellikle yedi bantlıdır. Bordürde çiçek, dal, yaprak ve yıldız motiflerine rastlanmaktadır. Saçakların örülüp süslenmesi de sevimli bir hava oluşturmaktadır.
Yağcıbedir halılarının motifleri geometrize edilmiş soyut içerikli hayvan, bitki ve sembollerdir.
Hayvansal motifler, çınar yaprağı, rozet çiçek, asma dalı ve çam kozalığıdır. Sembolik içerikli olarak yıldız ve pıtrak motiflerine de rastlanmaktadır.
Bordürü oluşturan sular, yöresel olarak incirli su, kertikli su, kocasu gibi isimler alır. Diğer motiflerde de tarak, önlük tapan, elma gibi yakıştırma adlara rastlanır.
Yağcıbedir halılarının yüzyıllardır bilinen renkleri koyu lacivert, koyu kırmızı, açık kırmızı, beyaz ve siyahtır. Renklerin elde edilmesinde doğal kaynaklar kullanılmakla birlikte toz boyalarla takviye edilerek ucuz ve kolay boyama yolu genelde tercih edilmektedir. Laciverdin hazırlanmasında labada kökü, kırmızı yapımında murt, kekik, adaçayı, sarıkız, mazı, ceviz, nar, kavak dalı, gizli tutulan formüllerle her ailenin kendi usulleriyle boyanmaktadır.
Yağcıbedir halılarına sanatsal içerikleri dolayısıyla son yıllarda aşırı talep olmuş, yöre dışındaki yakın çevrede kötü taklitleri yapılmıştır.
Düğüm şekli “Türk düğümü” dediğimiz çift bağlamadır. İki düğüm sırası arasında genellikle iki atkı atılmaktadır. Düğüm sıklığı ortalama cm’de 24-35’dir. Eski örneklerde ve nadiren yeni dokumalarda daha yüksek kalitelere rastlanmaktadır.
Kaynaklar Link
ŞERARE, Yetkin. Türk Halı Sanatı.
Yurt Ansiklopedisi.
GÜLCEMAL, Abdullah. Halı ve Desen Teknolojisi.
ERDMANN Kurt (Çev: H. Taner), 15. Asır Türk Halısı,İ.Ü. Edb. Fak. Yay. No. 715, 1966.
YETKİN Şerare, Türk Halı Sanatı, Çağlayan Basımevi, İstanbul 1974.
DİRİK Kazım, Türk Halıcılığı ve Cihan Halı Tipleri Panoraması, Alaaddin Kıral Basımevi, İstanbul – 1938.
Yağcıbedir Halıları Yörük aşiretinin örf, adetleri ve geçmişlerini yansıtan bir sanat eseridir. Yağcıbedir halıları İlçe ve merkezi köylerde yaygın olarak dokunmaktadır. Yağcıbedir Halıları çok ince yün ipliklerden dokunur. Atkısı ve çözgüsünde yün ipliği kullanılır. Dm 2 sinde 1400-1600 düğüm bulunur. 1cm' sinde 30-35 ilme bulunur. İlme düğümleri Türk Düğümü (Gördes) çok sağlam atıldığından halıların ömrü çok uzundur.
Yağcıbedir Halıların Yapım Evresini Görmek İçin Tıklayın
Yağcıbedir Halıları Fotoğrafları
Bu gün Sındırgı yöresinde 10.000- 10.500 civarında tezgahta yılda 300.000 adet çeşitli ebatlarda Yağcıbedir Halısı dokunmaktadır.
Yağcıbedir Halılarının ipi kök boyalarla boyanır, boyaları solmaz. Yağcıbedir Halılarında 4 ana renk hakimdir. Lacivert (gök), Kırmızı (Al), Koyu Kırmızı (Nariç), Beyaz (Ak) dır. Yağcıbedir halıları kullandıkça renkler daha güzelleşir ve değer kazanır. Halıların 150-200 yıl ömrü bulunmaktadır. Otantik özelliğe sahiptir. Yağcıbedir Yörük Halkı yaşantısını dokuduğu halısına motive etmiştir. Halıdaki her motifin bir anlamı bulunmaktadır. Sevinç ve üzüntülerini motif dokuduğu halıya işlemiştir. İlçemiz köylerinde genelde her köyde halı dokuma çalışmaları vardır. Ağırlıklı olarak Karakaya- Eğridere- Eşmedere- Çakıllı- Alakır- gölcük ve Danaçayır köylerinde Yağcıbedir halısı dokunmaktadır. Sındırgı tipi Yağcıbedir Halıları üç grupta toplanır. Karagöz- Heybesulu- Yedielli gibi isimleri almışlardır.
Yağcıbedir Halısı ismini Balıkesir İli, Sındırgı İlçesi Yağcıbedir Yörüklerinden almıştır. Tarihi Türklerin İslamiyet’i kabul etmesinden öncesine kadar dayanır. Bunu İslamiyet öncesine dayanan desenlerden anlayabiliriz. Şu anda Yağcıbedir Yörükleri Sındırgı’nın Eşmedere, Çakıllı, Karakaya, Alakır, Eğridere köylerinde yaşamakta ve halıyı orijinaline bağlı kalarak dokumaktadırlar. Desenlerde hüzünlerini, sevinçlerini, gelecek hayattan beklentilerini ve ahiret hayatına bakışlarını anlatmaktadır. Koyunlardan alınan yünlerin iplik haline getirilmesi ve doğal boyalarla renk verilmesi ilmekle, desenlerin oluşturulması ile Yağcıbedir kültürü yaşatılmaya çalışılmaktadır.
Yağcıbedir Halılarında Kullanılan Renkler
Lacivert (gök): Yağcıbedir Halısının zemin rengini oluşturan lacivert, gökyüzünün mavi olmasından dolayı Yağcıbedir Halısında en çok kullanılan renktir. Yörede bulunan labada bitkisinin kökünden elde edilir.
Kırmızı (al): Kırmızı tarihte bir bereket sembolü olan kınadan rengini almıştır. Kadınların kına yakınmasındaki sebep bereket beklentisidir. Aynı beklenti Yağcıbedir Halılarının rengine de yansımıştır. Yörede bulunan sarıkız otundan elde edilmektedir.
Kahverengi (narınç) : Bütün canlıların topraktan gelip toprağa dönecek olması ve canlıların besinlerini topraktan temin etmesi sebebi ile kahverengi Yağcıbedir Halısındaki yerini almıştır. Kırmızının ikinci suyuna çalı kozalakları katılarak elde edilir.
Siyah (kara) : Halıda en az kullanılan renktir. Siyah hüzündür. Yaşlı kadınlar siyahı daha çok kullanmaktadır. Yumuşak siyah kayaların bitkilerle kaynatılması il elde edilir. Eğridere Köyü ve Alakır Köyü siyah rengi kullanmazlar.
Beyaz (ak) : Genç kızlar bu rengi daha sık kullanır. Sık kullanmalarındaki sebep beyaz rengin sevinci, hayattan beklentilerini ve gelin olma özlemlerini dile getirme arzularıdır. Genellikle Eğridere ve Alakır Köylerinde zemini beyaz olan halılar dokunmaktadır.
Küçültülmüş Resim Büyütmek için Üzerine Tıklayın!
Küçültülmüş Resim Büyütmek için Üzerine Tıklayın!
Küçültülmüş Resim Büyütmek için Üzerine Tıklayın!
Küçültülmüş Resim Büyütmek için Üzerine Tıklayın!
Yağcıbedir Motif Envanteri
a)Kenar Desenlerine Göre
1- Yedisulu : Yağcıbedir Halılarının kenar motiflerinde bulunan su yollarının yedi tane olması, gökyüzünün yedi katlı olduğu düşüncesidir. Bu su yollarının orta kısmında bulunan beyaz su yolunda nazar boncukları bulunmaktadır. Bunun iki yanında kedi izleri ve hayat zinciri ile birbirine bağlanmış motifler bulunmaktadır. Bu yedisulu kenar motifini ağırlıklı olarak Çakıllı Köyü kullanmaktadır.
2- Heybesulu : Yağcıbedir Yörüklerinin atlarının sırtlarındaki heybelerde bulunan motif kenar desenlerini oluşturmaktadır. Köylülerin deyimi ile “çam kobağı” heybesulu motifini oluşturmaktadır. Tarla sınırı anlamını taşımaktadır. Heybesulu kenar motiflerinde genellikle beyazsulu nazar boncukları ile beraber kullanılmaktadır. Bu kenar suyu genellikle Eşmedere Köyü halılarında bulunur.
a-1)Kenar Desenlerinde Kullanılan Diğer Motifler
1- Yıldız Dönüşü : Yıldızların güneşin etrafında dönmesi bu motifin oluşmasına sebep olmuştur. Eğridere ve Çakıllı Köylerinin halılarının kenar motiflerinde sıkça rastlanmaktadır.
2- Elibelinde : Bir kadının ellerini beline koymuş hali stilize edilmiş ve bu motif oluşmuştur. Kadının aynı zamanda “ana” olması sebebi ile üremeyi ve çoğalmayı da temsil eder. Kelle halılarının kenar motiflerinde bulunur. Eğridere ve Karakaya halılarında rastlanan bir motiftir.
3- Deve Boynu : Halının kenar motiflerinde ve kenar ile zemin arasında kullanılır. Tarihte bütün sanat dallarında, özellikle İslamiyet sonrası Türk Kültürüne girmiş olan sanatlarda bu motife sıkça rastlanılmaktadır. Özellikle Çakıllı ve Eğridere halılarında bu motife sıkça rastlanılır.
4- Köpek Dişi : Kenar Motifleri ile zeminin kesişme noktasında kullanılır. Eğer bir halıda mihrap ile kenarsuyu arasında deveboynu yoksa köpekdişi mutlaka bulunur. Bütün yöresel halılarda bu motife rastlanılabilir.
b)Zemin Motiflerine Göre
1- Mihrap : Görünüş itibarı ile merdiven basamaklarını (genellikle onüç adet) andıran kahverengi, siyah ve ortasındaki tek beyaz ilmeden oluşan mihrap, göğe yükselme ve Allah’a yönelme anlamını taşır. Mihrap bütün Yağcıbedir Halılarında vazgeçilmez bir motiftir.
2- Kocabaş : Mihrap altında bulunan üç kocabaş, koyun sürüsünün önderi olan koçu ve gücü temsil eder. Mihrap basamaklarının altında, kenarlardaki kocabaşların üstünde bitkisel motifler bulunur. Alakır Köyünde dokunan halıların dışında diğer halılarda bu motife rastlanır.
3- Yıldızlar : Zemin içinde üç adet yıldız bulunur. Ortadaki yıldız güneşi, diğer iki yıldız ayı temsil eder. Güneş, dünyaya hayat veren yıldızdır. Ay ise gecenin aydınlatıcısıdır. Bütün yöresel halılarda bu motife rastlanır.
4- Hayat Ağacı : Bir ve üçüncü yıldızın kenarlarında bulunur. Genç kızların hayattan beklentilerini yansıtır ve bu motifi işleyince daha güzel bir hayatın kendisini beklediğine inanır.
5- Civa : Civalar iki çeşittir:
Terazi Motifi : Terazi motifi Türklerdeki adaleti temsil eder.
Ayaklı Motif : Kırkayağın stilize edilmiş halidir.
Her iki motifinde üstünde ejderha motifi bulunur. Ejderha doğada bulunan hayvanların içerisinde en güçlü olması nedeniyle ve insanlara zarar vermeyeceği düşüncesiyle halıya işlenmiştir. Terazi ve ayaklı civalar halıda iki adet bulunur. İkisinin de yönü aynı tarafa bakar. Sebebi Türklerdeki ileriye bakışın ifadesidir. Elli motif dışında bütün halılarda civa bulunur.
6- Çınar Yaprağı :Genellikle ortadaki yıldızın kenarlarında bulunur. Çınar Yağcıbedir yöresinde yaşayan en uzun ömürlü ağaç olması sebebi ile motif olarak kullanılmıştır. Genellikle Eşmedere ve Çakıllı Köylerinin halılarında bulunur.
7- Elli Motif : Mihrap içinde civa kullanılmadığında bu motif mutlaka kullanılır. Birbirine bağlı çiçeklerden oluşan bu motif Türklerdeki bağlılığı temsil eder. Genellikle Eğridere ve Karakaya Köyü kelle ebatlarında bu motiflere rastlanılmaktadır.
8- Üzüm Salkımı : Nadir olarak Eğridere Köyünün halılarında bulunan bu motif bolluğu ve bereketi temsil eder.
Yağcıbedir Halılarında Kullanılan Renkler
Yağcıbedir Halılarında renkler :
Lacivert (gök) : Yağcıbedir Halısının zemin rengini oluşturan lacivert, gökyüzünün mavi olmasından dolayı Yağcıbedir Halısında en çok kullanılan renktir. Yörede bulunan labada bitkisinin kökünden elde edilir.
Kırmızı (al) : Kırmızı tarihte bir bereket sembolü olan kınadan rengini almıştır. Kadınların kına yakınmasındaki sebep bereket beklentisidir. Aynı beklenti Yağcıbedir Halılarının rengine de yansımıştır. Yörede bulunan sarıkız otundan elde edilmektedir.
Kahverengi (narınç) : Bütün canlıların topraktan gelip toprağa dönecek olması ve canlıların besinlerini topraktan temin etmesi sebebi ile kahverengi Yağcıbedir Halısındaki yerini almıştır. Kırmızının ikinci suyuna çalı kozalakları katılarak elde edilir.
Siyah (kara) : Halıda en az kullanılan renktir. Siyah hüzündür. Yaşlı kadınlar siyahı daha çok kullanmaktadır. Yumuşak siyah kayaların bitkilerle kaynatılması il elde edilir. Eğridere Köyü ve Alakır Köyü siyah rengi kullanmazlar.
Beyaz (ak) : Genç kızlar bu rengi daha sık kullanır. Sık kullanmalarındaki sebep beyaz rengin sevinci, hayattan beklentilerini ve gelin olma özlemlerini dile getirme arzularıdır. Genellikle Eğridere ve Alakır Köylerinde zemini beyaz olan halılar dokunmaktadır.
Yağcıbedir Halılarının Ebatları
60 cm. X 120 cm. : Yastık Ebadı
90 cm. X 150 cm. : Çeyrek Ebadı
125 cm. X 200 cm. : Seccade Ebadı
150 cm. X 240 cm. : Karyola Ebadı
200 cm. X 300 cm. : Kelle Ebadı
80 cm. X 300 cm. : Yolluk Ebadı
